Z mojej praktyki w sprawach karnych wynika, że proces karny postępowanie karnewiększość klientów mających (po raz pierwszy) styczność z prawem i postępowaniem karnym, ma niewielkie pojęcie na temat przebiegu procesu. W związku z tym pomyślałem, że watro napisać kilka informacji na temat tego co to jest proces karny, jakie ma cele i jakie są jego etapy. W pierwszej części wpisu opowiem ogólnie o celach postępowania oraz o pierwszym jego etapie – tj. postępowaniu przygotowawczym, natomiast druga część poświęcona będzie postępowaniu przed sądem.

Czym jest proces karny ?

Proces karny to przewidziane przepisanymi prawnymi (głównie przepisami kodeksu postępowania karnego) zachowanie organów procesowych i pozostałych uczestników procesu (np. oskarżony, pokrzywdzony, świadek, biegły, oskarżyciel posiłkowy), które zmierza przede wszystkim do wykrycia czynu zabronionego, ustalenia sprawcy tego czynu oraz wymierzenia mu kary lub zastosowania innych środków. Reasumując, głównym przedmiotem procesu karnego jest kwestia odpowiedzialności karnej określonej osoby za zarzucone jej przestępstwo.

Zgodnie z brzmieniem przepisów, sprawca przestępstwa ma zostać wykryty i pociągnięty do odpowiedzialności karnej, a osoba, której nie udowodniono winy nie poniosła odpowiedzialności. Dzięki temu wyraźnie podkreśla się, że przypisanie winy nie będzie w procesie możliwe, jeżeli przed sądem wina danej osoby nie zostanie udowodniona.

Na kim spoczywa obowiązek udowodnienia winy ?

Choć nie zostało to wyrażone wprost w przepisach, obecnie obowiązek udowodnienia winy spoczywa na oskarżycielu (z reguły jest to oskarżyciel publiczny – organ państwowy, który we własnym imieniu wnosi lub popiera oskarżenie w sprawach o czyny zabronione, które ustawa nakazuje lub zezwala ścigać skargą publiczną; posiłkowym subsydiarnym – pokrzywdzony działa samodzielnie, zastępując oskarżyciela publicznego w sytuacji, gdy ten odmawia wszczęcia postępowania lub umarza je, bez skierowania sprawy do  sądu; prywatnym – pokrzywdzony lub osoba wykonująca jego prawa, który wnosi i popiera oskarżenie w sprawie prywatnoskargowej).

Na jakie etapy dzieli się postępowanie karne ?

W strukturze procesu karnego wyróżnia się jego trzy stadia – etapy postępowania:

  1. postępowanie przygotowawcze,
  2. postępowanie sądowe,
  3. postępowanie wykonawcze
Postępowanie przygotowawcze

Jest początkowym etapem postępowania karnego.  Postępowanie przygotowawcze ma na celu wstępne przygotowanie sprawy do rozpoznania przez Sąd. Może ono rozpocząć się wskutek zawiadomienia złożonego na Policji lub w prokuraturze przez pokrzywdzonego lub inne osoby, ja również wskutek zdobycia własnych informacji przez organy ścigania, jeżeli zachodzi uzasadnione podejrzenie popełnienia przestępstwa. Postępowanie przygotowawcze kończy się zwykle wniesieniem do sądu aktu oskarżenia, ewentualnie umorzeniem postępowania lub odmową jego wszczęcia w ogóle. W postępowaniu przygotowawczym stronami są pokrzywdzony i podejrzany.

W mojej opinii ta część procesu ma najczęściej bardzo istotny wpływ na dalszy przebieg postępowania jak i na końcowy wynik sprawy. Dzieje się tak, gdyż na tym etapie jest zbierany i utrwalany kluczowy materiał dowodowy, przesłuchiwani są po raz pierwszy świadkowie i podejrzany. Często przeprowadza się różnego rodzaju eksperymenty, wizje lokalne oraz dowody z opinii biegłych. Zdarza się, że podejrzani nie są świadomi swoich podstawowych praw, bądź dochodzi do nadużyć ze strony organów procesowych. Dlatego też będąc stroną postępowania przygotowawczego warto rozważyć zatrudnienie obrońcy (podejrzany) bądź pełnomocnika (pokrzywdzony) w osobie adwokata lub radcy prawnego już na tym etapie. Niejednokrotnie zdarza się, że błędy popełnione na tym etapie postępowania przez oskarżonego tudzież organy procesowe rzutują na treść orzeczenia kończącego postępowanie karne.

Postępowanie przygotowawcze dzieli się na dwa etapy. Pierwszym etapem jest postępowanie w sprawie (in rem), kiedy to organy ścigania – prokurator czy Policja – próbują ustalić, czy doszło do popełnienia czynu zabronionego i kto jest jego sprawcą. Natomiast na dalszym etapie, prowadzone jest postępowanie przeciwko osobie (in personam), które ma miejsce gdy zebrane przez organy ściągania dowody pozwalają na postawienie konkretnej osobie konkretnych zarzutów popełnienia czynu zabronionego.

Śledztwo a dochodzenie

Postępowanie przygotowawcze może toczyć się w formie śledztwa lub dochodzenia. Analizując zatem śledztwo i dochodzenie, jako dwie odrębne formy, można rozróżnić je przede wszystkim poprzez rodzaj spraw, w których są one prowadzone.

Śledztwo prowadzone jest w sprawach, które dotyczą poważniejszych, cięższych przestępstw, to znaczy o wysokiej szkodliwości społecznej czynu. Śledztwo będzie prowadzone (w uproszczeniu) w następujących sprawach:

  • w których rozpoznanie w pierwszej instancji należy do właściwości sądu okręgowego,
  • o występki – gdy osobą podejrzaną jest funkcjonariusz publiczny, w zakresie spraw należących do właściwości  organu, w którym jest zatrudniony lub o występki popełnione przez tych funkcjonariuszy w związku z wykonywaniem czynności służbowych,
  • o występki, w których nie prowadzi się dochodzenia
  • o występki, w których prowadzi się dochodzenie jeżeli prokurator tak postanowi ze względu na wagę lub zawiłość sprawy.

Przeciwnie jest natomiast z dochodzeniem, które jest prowadzone w sprawach drobniejszych, o mniejszym stopniu społecznej szkodliwości. Dochodzenie będzie więc prowadzone w sprawach:

  • o przestępstwa należące do właściwości sądu rejonowego,
  • zagrożonych karą nieprzekraczającą 5 lat pozbawienia wolności, z tym że w wypadku przestępstw przeciwko mieniu tylko wówczas, gdy wartość przedmiotu przestępstwa albo szkoda wyrządzona lub grożąca nie przekracza 200.000 zł,
  • przewidzianych w art. 159 (dział w bójce z użyciem broni), art. 254a (niszczenie lub uszkadzanie sieci i linii) i art. 262 § 2 Kodeksu karnego (ograbianie zwłok, grobu lub miejsca spoczynku zmarłego),
  • przewidzianych w art. 279 § 1 (kradzież z włamaniem), art. 286 § 1 i 2 (oszustwo) oraz w art. 289 § 2 (zabór pojazdu mechanicznego związany z pokonywaniem zabezpieczeń) Kodeksu karnego, jeżeli wartość przedmiotu przestępstwa albo szkoda wyrządzona lub grożąca nie przekracza 200 000 zł.
  • nie prowadzi się dochodzenia w przypadku przestępstw, które zagrożone są karą poniżej 5 lat pozbawienia wolności, określonych w art. 155, art. 156 § 2, art. 157a § 1, art. 165 § 2, art. 168, art. 174 § 2, art. 175, art. 181-184, art. 186, art. 201, art. 231 § 1 i 3, art. 240 § 1, art. 250a § 1-3, art. 265 § 3 oraz w rozdziale XXXVI, z wyjątkiem art. 297 i art. 300, i rozdziale XXXVII Kodeksu karnego

Dochodzenie jest postępowaniem odformalizowanym, co oznacza ze organy prowadzące postępowanie nie muszą sporządzać uzasadnień postanowień. Przejawia się to m.in. we wniesieniu aktu oskarżenia bez konieczności jego uzasadnienia, oraz braku konieczności sporządzenia uzasadnienia w przypadku wszczęcia, umorzenia lub zawieszenia dochodzenia.

Śledztwo prowadzi prokurator. W zakresie przewidzianym w ustawie, prowadzenie śledztwa może zostać powierzone przez prokuratora także Policji w całości lub w pewnym zakresie. Oprócz Policji śledztwo może być powierzone także organom mającym uprawnienia Policji, czyli Straży Granicznej, Agencji Bezpieczeństwa Wewnętrznego, Centralnemu Biurze Antykorupcyjnemu, Służbie Cywilnej oraz Żandarmerii Wojskowej w zakresie ich właściwości.

Zasadniczo dochodzenie prowadzi Policja pod nadzorem prokuratora, obok której istnieją także inne organy uprawnione do prowadzenia dochodzeń., takie jak organy Inspekcji Handlowej, organy Państwowej Inspekcji Sanitarnej, urzędy skarbowe i inspektorzy kontroli skarbowej czy Prezes Urzędu Komunikacji Elektronicznej.

Śledztwo z reguły powinno trwać maksymalnie 3 miesiące, zaś dochodzenie 2 miesiące. W praktyce jednak bywa różnie – nie przypominam sobie w tej chwili sytuacji z przeciągu ostatniego roku, w której organom ścigania udało by się zakończyć postępowanie przygotowawcze i wnieść akt oskarżenia w tych terminach. W takich wypadkach, prokurator może przedłużyć okres dochodzenia o jeden miesiąc, a w uzasadnionych wypadkach na dalszy czas oznaczony. Jeżeli chodzi o kwestię śledztwa, prokurator nadzorujący lub prokurator bezpośrednio przełożony wobec prokuratora prowadzącego śledztwo, może przedłużyć jego okres w uzasadnionych wypadkach na czas oznaczony , nie dłuższy jednak niż rok. W szczególnie uzasadnionych wypadkach właściwy prokurator bezpośrednio przełożony wobec prokuratora nadzorującego lub prowadzącego śledztwo może przedłużyć jego okres na dalszy czas oznaczony.

W drugiej części artykułu znajdą się informacje na temat kolejnych etapów postępowania przed sądem – po wniesieniu aktu oskarżenia.